Το μοναστήρι του Αγίου Μηνά ιδρύθηκε μεταξύ των ετών 1572-1595 και ανήκε στο Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινούπολης. Γρήγορα επανδρώθηκε και γνώρισε μεγάλη ακμή κυρίως κατά την περίοδο του 17ου και 18ου αιώνα.

Την περίοδο αυτή λειτουργεί πλουσιότατη βιβλιοθήκη και Σχολή, στην οποία φοίτησαν κορυφαίες μορφές, όπως ο Δανιήλ Φιλιππίδης, ο Πατριάρχης Γρηγόριος ο Ε΄ και ο Μητροπολίτης Χίου Πλάτων Φραγκιάδης.

To Μέγα Σάββατο 1 Απριλίου 1822 οι Τούρκοι καταστρέφουν τα κοντινά χωριά, τα Θυμιανά και το Νεχώρι και στη συνέχεια στρέφονται κατά της Μονής του Αγίου Μηνά. Τη νύχτα του Μεγάλου Σαββάτου προς Κυριακή του Πάσχα 2 Απριλίου 1822 η αναστάσιμη Θεία Λειτουργία διεκόπη από τις πολεμικές κραυγές  και τους κανονιοβολισμούς.

Οι βόμβες που έπεφταν από τους απέναντι Μύλους, προξένησαν ρήγμα στο τείχος που επέτρεψε την είσοδο του μαινόμενου πλήθους των πολιορκητών. Όλοι οι πολεμιστές έπεσαν μαχόμενοι και μετά ξεκίνησε η σφαγή. Όσοι χριστιανοί δεν κατάφεραν να μπουν στο Καθολικό της Μονής, σφαγιάστηκαν, πυρπολήθηκαν ή αιχμαλωτίστηκαν. Μέσα στο ναό ήταν τόσος ο συνωστισμός, που οι Τούρκοι δεν μπορούσαν να ανοίξουν την πόρτα. Αφού ξήλωσαν ένα μέρος της στέγης, έριξαν φωτιά και έκαψαν όλους τους χριστιανούς ζωντανούς.

Το ίδιο έκαναν και στη δεξαμενή του μοναστηριού, ενώ στη συνέχεια ακολούθησε εμπρησμός. Τον ηγούμενο και τους μοναχούς της Μονής, αφού τους βασάνισαν, τους θανάτωσαν. Το αίμα και οι σάρκες των σφαγιασθέντων πότισαν το δάπεδο του καθολικού της Μονής και άφησαν ανεξίτηλα τα σημάδια τους μέχρι σήμερα.

Επισκέπτες και ξένοι περιηγητές αναφέρουν ότι ανθρώπινα οστά ήταν διάσπαρτα γύρω από το μοναστήρι και το λόφο για πολλές δεκαετίες. Ο σημερινός επισκέπτης μπορεί να δει στο ιερό Οστεοφυλάκιο της Μονής, στο ναΰδριο των Αγίων Τεσσαράκοντα Μαρτύρων, τα οστά που κατάφεραν να συγκεντρώσουν οι κάτοικοι, καθώς και το μισό τμήμα της πόρτας της εισόδου του Μοναστηριού, διάτρητο από τα βλήματα των Τούρκων.

Ο φοβερός σεισμός (1881) προκάλεσε και πάλι μεγάλες καταστροφές. Ο Αύγουστος του 1931 είναι μια καθοριστική στιγμή. Στο Μοναστήρι του Αγίου Μηνά καταφθάνουν 12 μοναχές από τα Αλάτσατα και το 1932 μετατρέπεται σε γυναικείο αυτοδιοίκητο. Σιγά σιγά άρχισαν να καταφθάνουν και άλλες μοναχές συνολικά 32-34.

Το έτος 1934 επισκέπτεται τη Μονή ο Ελευθέριος Βενιζέλος, ενώ τη δεκαετία του 1950 γίνονται οι τελευταίες προσπάθειες για ανακαίνιση του μοναστηριού και το 1957 ο βασιλιάς Παύλος γίνεται δεκτός από το Συμβούλιο της Μονής.

Σήμερα, το μοναστήρι του Αγίου Μηνά είναι ένα μεγάλο παγχιακό προσκύνημα. Κάθε χρόνο, την Τρίτη της Διακαινησίμου, τιμώνται τα θύματα της σφαγής. Εκδήλωση τιμής γίνεται και στις 11 Νοεμβρίου, την ημέρα που γιορτάζει ο Ναός και μαζί όλη η Χίος την ελευθερία της.

(Βίντεο, φωτο Κωνσταντίνος Αναγνώστου)